تحولات شتابان فناوریهای نوین، بهویژه هوش مصنوعی خودمختار، نظامهای حقوقی را با پرسشهای بنیادینی در حوزه حقوق مالکیت فکری و به طور خاص، حقوق اختراعات مواجه ساخته است. در نظام حقوقی ایران نیز این پرسش مطرح میشود که آیا میتوان هوش مصنوعی خودمختار را بهعنوان اختراع شناسایی و ثبت کرد یا خیر. مقاله حاضر با تمرکز بر همین مسئله و با بهرهگیری از روش توصیفی- تحلیلی، امکان ثبت هوش مصنوعی خودمختار بهعنوان اختراع را در چارچوب حقوق ایران بررسی میکند. در گام نخست، مقاله به تبیین ماهیت هوش مصنوعی خودمختار میپردازد و سپس امکان شناسایی نوعی شخصیت در حکم حقیقی برای آن را، بر مبنای معیار اثرگذاری نوعی، مستمر و غیرقابلاغماض بر جامعه انسانی، مورد بحث قرار میدهد. در گام بعد، ویژگیها و آثار این فناوری با شرایط ایجابی ثبت اختراع در حقوق ایران تطبیق داده میشود؛ از جمله شرایطی چون تازگی، گام ابتکاری و کاربرد صنعتی. همچنین، استثنائات موضوعی مندرج در قانون مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳نیز مورد بررسی قرار میگیرد تا روشن شود که آیا هوش مصنوعی خودمختار میتواند در چارچوب مفهومی اختراع قرار گیرد یا نه و از منظر قانونی، واجد وصف قابل ثبت بودن هست یا خیر.یافتههای پژوهش نشان میدهد که هوش مصنوعی خودمختار، درصورتیکه ارائهدهنده راهحل فنی عینی باشد، با شرایط ماهوی ثبت اختراع قابل جمع است و از این حیث، مانعی برای شناسایی آن بهعنوان اختراع وجود ندارد. افزون بر این، این فناوری از جهت مبنایی نیز مشمول استثنائات قانونی مقرر در قانون مالکیت صنعتی نمیشود و بنابراین، امکان ثبت آن در نظام حقوقی ایران منتفی نیست. در نهایت، مقاله مهمترین چالشهای نظری و عملی ثبت هوش مصنوعی خودمختار بهعنوان اختراع را بررسی میکند؛ از جمله تعارض میان پویایی این فناوری و ماهیت ایستای نظام اختراع، مسئله انتساب خلاقیت و چالش افشای کامل. برایناساس، مقاله بر ضرورت تفسیر پویا و نیز اصلاح تقنینی در نظام حقوقی ایران تأکید میورزد.
شاه محمدی,محمد و هادی,مهدی . (1405). رویکرد نظام حقوقی ایران در شناسایی هوش مصنوعی خودمختار بهعنوان اختراع. تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری, 1(1), 193-229. doi: 10.22034/jtlip.2026.735615
MLA
شاه محمدی,محمد , و هادی,مهدی . "رویکرد نظام حقوقی ایران در شناسایی هوش مصنوعی خودمختار بهعنوان اختراع", تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری, 1, 1, 1405, 193-229. doi: 10.22034/jtlip.2026.735615
HARVARD
شاه محمدی محمد, هادی مهدی. (1405). 'رویکرد نظام حقوقی ایران در شناسایی هوش مصنوعی خودمختار بهعنوان اختراع', تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری, 1(1), pp. 193-229. doi: 10.22034/jtlip.2026.735615
CHICAGO
محمد شاه محمدی و مهدی هادی, "رویکرد نظام حقوقی ایران در شناسایی هوش مصنوعی خودمختار بهعنوان اختراع," تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری, 1 1 (1405): 193-229, doi: 10.22034/jtlip.2026.735615
VANCOUVER
شاه محمدی محمد, هادی مهدی. رویکرد نظام حقوقی ایران در شناسایی هوش مصنوعی خودمختار بهعنوان اختراع. تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری. 1405;1(1):193-229. doi: 10.22034/jtlip.2026.735615
