تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری

تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری

رویکرد نظام حقوقی ایران در شناسایی هوش مصنوعی خودمختار به‌عنوان اختراع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری حقوق خصوصی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
تحولات شتابان فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی خودمختار، نظام‌های حقوقی را با پرسش‌های بنیادینی در حوزه حقوق مالکیت فکری و به طور خاص، حقوق اختراعات مواجه ساخته است. در نظام حقوقی ایران نیز این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توان هوش مصنوعی خودمختار را به‌عنوان اختراع شناسایی و ثبت کرد یا خیر. مقاله حاضر با تمرکز بر همین مسئله و با بهره‌گیری از روش توصیفی - تحلیلی، امکان ثبت هوش مصنوعی خودمختار به‌عنوان اختراع را در چارچوب حقوق ایران بررسی می‌کند. در گام نخست، مقاله به تبیین ماهیت هوش مصنوعی خودمختار می‌پردازد و سپس امکان شناسایی نوعی شخصیت در حکم حقیقی برای آن را، بر مبنای معیار اثرگذاری نوعی، مستمر و غیرقابل‌اغماض بر جامعه انسانی، مورد بحث قرار می‌دهد. در گام بعد، ویژگی‌ها و آثار این فناوری با شرایط ایجابی ثبت اختراع در حقوق ایران تطبیق داده می‌شود؛ از جمله شرایطی چون تازگی، گام ابتکاری و کاربرد صنعتی. همچنین، استثنائات موضوعی مندرج در قانون مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد تا روشن شود که آیا هوش مصنوعی خودمختار می‌تواند در چارچوب مفهومی اختراع قرار گیرد یا نه و از منظر قانونی، واجد وصف قابل ثبت بودن هست یا خیر. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی خودمختار، درصورتی‌که ارائه‌دهنده راه‌حل فنی عینی باشد، با شرایط ماهوی ثبت اختراع قابل جمع است و از این حیث، مانعی برای شناسایی آن به‌عنوان اختراع وجود ندارد. افزون بر این، این فناوری از جهت مبنایی نیز مشمول استثنائات قانونی مقرر در قانون مالکیت صنعتی نمی‌شود و بنابراین، امکان ثبت آن در نظام حقوقی ایران منتفی نیست. در نهایت، مقاله مهم‌ترین چالش‌های نظری و عملی ثبت هوش مصنوعی خودمختار به‌عنوان اختراع را بررسی می‌کند؛ از جمله تعارض میان پویایی این فناوری و ماهیت ایستای نظام اختراع، مسئله انتساب خلاقیت و چالش افشای کامل. براین‌اساس، مقاله بر ضرورت تفسیر پویا و نیز اصلاح تقنینی در نظام حقوقی ایران تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

فهرست منابع
منابع فارسی
1.   امینی، منصور، کاشانی، سید صادق(۱۳۹۶). احترام به حق مالکیت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تحقیقات حقوقی، ۲۰(۷۹): ۱۷۱ - ۱۹۳
2.   حبیبا، سعید، مهرداد قائم مقامی، گلریز(۱۴۰۰). جایگاه ادعا(ها) ی مندرج در اظهار‌نامه‌های ثبت اختراع در محدوده حمایتی از اختراعات، تحقیقات حقوقی، دوره ۲۴(۹۶): ۳۸-۶۲
3.   بادینی، حسن، شیخ سیاه، جواد(۱۳۸۹). از حق مالکیت تا حقوق مالکیت: بررسی تطبیقی سیر تحول مفهوم مالکیت، مجله حقوق تطبیقی، ۱(۱):۱-۲۲
4.   علیون، کاظم، پروین، خیراله، سراجی، مصطفی(۱۴۰۳). تحقق عدالت توزیعی با رویکرد هوش انسانی یا هوش مصنوعی، حقوق فناوری های نوین، ۵(۱۰):۱۹۹-۲۱۴
5.   کشاورزصفی ئی, اسماعیل . (1404). مبنای مسئولیت مدنی عوامل مرتبط با عملکرد سیستم های هوش مصنوعی در اسناد اتحادیه اروپا و حقوق ایران. فصلنامه تحقیقات حقوقی ۲۸(۴)؛۲۶۸-۲۸۸.
6.   فضلی مقصودی، حسین، تقوی فردود، زین العابدین، صابریان، علیرضا(۱۴۰۱). آسیب‌شناسی حق مالکیت افراد از دیدگاه حقوق عمومی با تاکید بر نقش دیوان عدالت اداری، پژوهش حقوق عمومی، ۲۴(۷۵):۲۹۳-۳۳۰
7.   ولی‌پور، علی؛ و اسماعیلی، محسن(۱۴۰۰). امکان‌سنجی مسئولیت مدنی هوش مصنوعی عمومی ناشی از ایجاد ضرر در حقوق مدنی. اندیشه حقوقی معاصر، ۲(۶): ۱–۹.
8.   شبیری، سید حسن، نجفی، حامد(۱۳۹۰). مطالعه تطبیقی ارزیابی و احراز گام ابتکاری در اختراعات، پژوهش های حقوق تطبیقی، ۱۵(۴): ۳۵-۵۵
9.   التجائی، ابراهیم، حسینی، راحله(۱۳۹۵). اثر حق ثبت اختراع بر رشد اقتصادی در دو گروه کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، مجله اقتصاد تطبیقی، ۱(۱): ۱-۲۲
10.کریمی، سحر، هادی، مهدی(۱۴۰۴). علت فاعلی عقد بیع در معاملات هوش مصنوعی، رندی و هوشمندی در مسیر عدالت و آزادی مجموعه مقالات اهدایی به دکتر محسن محبی، چاپ اول، تهران: خانه اندیشمندان علوم انسانی
11.کاتوزیان، ناصر(۱۴۰۴). اموال و مالکیت، چاپ ۶۰، تهران: انتشارات میزان
 
منابع انگلیسی
1.      Baum, K., Mantel, S., Schmidt, E., and Speith, T., (2022), From responsibility to reason-giving: Explainable artificial intelligence. Philosophy & Technology.
2.      Bharti, A., and Kaur, G., (2024), Legal personhood of artificial intelligence. Educational Administration: Theory and Practice Journal, 30(5), ISSN: 2148-2403.
3.      Bustamante, R.P., Pérez, X.M.C., del Pilar Escott-Mota, M., (2024), Radical Change and Dominant Character of Digital Transformation in Artificial Intelligence Entrepreneurship in Less Innovative Economies. J Knowl Econ. https://doi.org/10.1007/s13132-024-01807-1
4.      Campolo, A. and Crawford, K., (2020), Enchanted Determinism: Power without Responsibility in Artificial Intelligence , Engaging Science, Technology, and Society 6,. 1-19. Doi:10.17351/ests2020.277
5.      Chesterman, S., (2020), Artificial intelligence and the limits of legal personality , International and Comparative Law Quarterly , ICLQ vol 69, 819–844 , Doi:10.1017/S0020589320000366
6.      Coeckelbergh, M., (2020), Artificial Intelligence, Responsibility Attribution, and a Relational Justification of Explainability. Sci Eng Ethics 26,. 2051–2068. https://doi.org/10.1007/s11948-019-00146-8
7.      Comandé, G. (2018), Multilayered (accountable) liability for artificial intelligence. Münster Colloquium on EU Law and the Digital Economy, 2.
8.      Dewey, J., (1926), The Historic Background Of Corporate Legal Personality , Yale Law Journal , vol. XXXV , NO.6.. 655 – 673. http://hdl.handle.net/20.500.13051/11955
9.      Douer, Nir, and Joachim Meyer., (2023), Quantifying Retrospective Human Responsibility in Intelligent Systems.
10.   Gellers, J.C., (2021), Rights for Robots, Artificial Intelligence, Animal and Environmental Law, Routledge.
11.   Henz, P., (2021), Ethical and legal responsibility for Artificial Intelligence. Discov Artif Intell 1, 2. https://doi.org/10.1007/s44163-021-00002-4
12.   Königs, P., (2022), Artificial intelligence and responsibility gaps. Ethics and Information Technology, 24, 36.
13.   Luthi, N., Matt, C., Myrach, T., and Junglas, I., (2023), Augmented intelligence, augmented responsibility? Business & Information Systems Engineering, 65(4), 391–401.
14.   Neri, E., Coppola, F., Miele, V. et al., (2020), Artificial intelligence: Who is responsible for the diagnosis?. Radiol med 125, 517–521. https://doi.org/10.1007/s11547-020-01135-9
15.   Nevejans, N., (2016), European civil law rules in robotics [Study]. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2861/946158
16.   Petrovna Talimonchik , V., (2021), The Prospects for the Recognition of the International Legal Personality of Artificial Intelligence , Laws 2021, 10(4), 85, 1- 11. https://doi.org/10.3390/laws10040085
17.   Redaelli, R., (2024), “Intentionality Gap and Preter Intentionality in Generative Artificial Intelligence.” AI & Society. Published online July 7. https://doi.org/10.1007/s00146-024-02007-w
18.   Reiling, D., (2020), Courts and Artificial Intelligence , International Journal for Court Administration ,11(2), 130 – 139 , DOI: https://doi.org/10.36745/ijca.343
19.   Santoni de Sio, F., Mecacci, G., (2021), Four Responsibility Gaps with Artificial Intelligence: Why they Matter and How to Address them. Philos. Technol. 34, pp. 1057–1084. https://doi.org/10.1007/s13347-021-00450-x
20.   Schwab, K., (2016), The Fourth Industrial Revolution, World Economic Forum.
21.   Soliman, M.M., Ahmed, E., Darwish, A. et al., (2024), Artificial intelligence powered Metaverse: analysis, challenges and future perspectives. Artif Intell Rev 57. https://doi.org/10.1007/s10462-023-10641-x
22.   Sultonova, L., Vasyukov, V., and Kirillova, E., (2023), Concepts of legal personality of artificial intelligence, Lex Humana, v. 15, n.3, pp. 283 – 295., ISSN 2175-0947
23.   Taddeo, M., Floridi, L., (2018), How AI can be a force for good. Science, 361(6404), pp. 751–752.
24.   Taylor, I., (2024), Collective responsibility and artificial intelligence. Philosophy & Technology, 37, 27.
25.   Veitch, S., (2024), The Perfect Storm: Artificial Intelligence, Financialisation, and Venture Legalism. Law Critique 35, pp. 609–633. https://doi.org/10.1007/s10978-024-09401-9
26.   Wachter, S., (2024), Limitations and loopholes in the EU AI Act. Yale Journal of Law & Technology, 26(3), pp. 671–718.
27.   Ziemianin, K., (2021), Civil legal personality of artificial intelligence: Future or utopia?, Internet Policy Review, ISSN 2197-6775, Alexander von Humboldt Institute for Internet and Society, Berlin, Vol. 10, Iss. 2, pp. 1-22
28.   Hughes, J., (1988), The Philosophy of Intellectual Property. Georgetown Law.Journal. 77.
29.   Thomas, KM., (2007), Protecting Academic and Non-Profit Research: Creating.a Compulsory Licensing Provision in the Absence of an Experimental. Use Exception. Santa Clara High Technology Law Journal. 23(2).
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.