تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری

تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری

انتساب حق‌مؤلف در آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی مولد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
رشد شتابان هوش مصنوعی مولد و کاربرد آن در هنر، ادبیات، صنعت، پزشکی و رسانه، چالش‌های اساسی برای نظام‌های مالکیت فکری ایجاد کرده است. مهم‌ترین چالش، تعیین وضعیت حقوقی آثار تولید شده توسط سامانه‌های هوش مصنوعی و شناسایی صاحب حقوق مادی و معنوی آن‌هاست. نظام‌های سنتی مالکیت فکری بر این فرض استوارند که پدیدآورنده، انسانی است که با خلاقیت و ابتکار شخصی اثری ایجاد می‌کند؛ حال‌ آنکه سامانه‌های مولد می‌توانند با دخالت محدود انسان، متن، تصویر، موسیقی یا نرم‌افزار تولید کنند. پرسش اصلی این است که آیا هوش مصنوعی می‌تواند واجد عنوان پدیدآورنده یا صاحب حق باشد و در صورت نفی آن، حقوق اثر به توسعه‌دهنده، کاربر یا شخص دیگری تعلق می‌گیرد؟ پرسش دیگر، وضعیت حقوقی داده‌های آموزشی و امکان استفاده از آثار تحت حمایت حق مؤلف در فرایند آموزش این سامانه‌هاست. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی، این مسائل را در پرتو تحولات حقوقی آمریکا، اتحادیه اروپا و ایران بررسی می‌کند. در آمریکا، حمایت از آثار تولید شده توسط هوش مصنوعی منوط به وجود سهم خلاقانه انسانی دانسته شده و هوش مصنوعی به‌عنوان پدیدآورنده شناخته نمی‌شود. در اتحادیه اروپا نیز، ضمن تأکید بر محوریت انسان در حقوق مؤلف، بحث درباره تنظیم استفاده از داده‌های آموزشی و ایجاد راهکارهای متناسب با آثار مولد ادامه دارد. در ایران، قوانین موجود بر خلاقیت انسانی تکیه دارند و حکم صریحی درباره آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی ارائه نمی‌کنند. یافته پژوهش نشان می‌دهد که پذیرش شخصیت یا مالکیت مستقل برای هوش مصنوعی، با مبانی کنونی مالکیت فکری سازگار نیست؛ در مقابل، نادیده گرفتن نقش عوامل انسانی و سرمایه‌گذاری فناورانه نیز می‌تواند به کاهش انگیزه نوآوری بینجامد. بنابراین، اتخاذ رویکردی تفکیکی و متوازن، بر پایه میزان مداخله و خلاقیت انسانی، همراه با تعیین قواعد روشن درباره داده‌های آموزشی، می‌تواند میان حمایت از نوآوری فناورانه و صیانت از جایگاه خلاقیت انسانی تعادل ایجاد کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
۱.  اسکینی، ربیعا. (1398). حقوق تجارت شرکت‌های تجاری. ج. ۲. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.
۲. انتظاری، نوگل‌السادات. (۱۴۰۰). کپی‌رایت آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق مالکیت فکری). دانشگاه علامه طباطبایی، پردیس تحصیلات تکمیلی.
۳. انصاری، باقر. (1386). شرایط اثر قابل حمایت در نظام مالکیت‌های ادبی و هنری (کپی‌رایت). تحقیقات حقوقی، دوره ۱۰، شماره ۴۵، ۹۷-۱۵۲.
۴. انصاری، باقر؛ عطار، شیما؛ و صالحی، امیرحسین. (1402). حقوق داده‌ها و هوش مصنوعی (مفاهیم و چالش‌ها). تهران: شرکت سهامی انتشار.
۵. پیلوار، رحیم. (1404). بایسته‌های حقوق مالکیت فکری. تهران: شرکت سهامی انتشار.
۶. حبیبا، سعید و مهردار قائم مقامی، گلریز. (1401). امکان‌سنجیِ حمایت از الگوریتم‌های به‌کاررفته در هوش مصنوعی در قالب کپی‌رایت: مطالعه تطبیقی در اتحادیه اروپا و آمریکا. تحقیقات حقوقی، دوره ۲۵، شماره ۱۰۰، ۸۷-۱۱۰. 10.52547/jlr.2023.230675.2453
۷. حبیبا، سعید و نبوی، مریم. (1403). حمایت حقوق مالکیت فکری از داده‌های عظیم. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، دوره ۱، شماره ۲، ۲۴۷-۲۷۷. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.721657
۸. ذاکری‌نیا، حانیه؛ طالب احمدی، حبیب؛ و کشاورز مویدی، عباس. (1404). چالش‌های حقوق مؤلف و حقوق مرتبط در آثار تولیدی هوش مصنوعی با استفاده از داده‌های تعلیمی. حقوق خصوصی، دوره ۲۲، شماره ۲، ۱۷۹-۱۹۳. https://doi.org/10.22059/jolt.2026.406013.1007433
۹.  رجبی، عبدالله. (1396). حقوق محصولات فکری پدیدآمده از غیر انسان: شرح حقوق کنونی و نقدی بر رویکرد لایحه حمایت از مالکیت فکری. حقوق خصوصی، دوره ۱۴، شماره ۲، ۲۴۱-۲۶۵. https://doi.org/10.22059/jolt.2018.216570.1006214
۱۰. رضوانیان، صدیقه. (۱۳۹۸). هوش مصنوعی در نظام مالکیت فکری (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق مالکیت فکری). دانشگاه قم، دانشکده حقوق.
۱۱. ساورایی، پرویز. (1403). چالش‌های پیش‌روی رژیم کپی‌رایت انسان‌محور با تحولات هوش مصنوعی. پژوهش‌های حقوق اقتصادی و تجاری، دوره ۲، شماره ۳، ۱۱-۴۰. https://doi.org/10.48308/eclr.2025.236827.1078
۱۲. شاکری، زهرا. (1391). جایگاه منافع عمومی در نظام حقوق مالکیت ادبی و هنری. حقوق پزشکی، دوره ۶، ۱۰۹-۱۳۴.
۱۳. شاکری، زهرا. (1403). برخی مؤلفه‌های مؤثر بر تحول نظام مالکیت فکری: گسترش یا تحدید قلمرو حقوق. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، دوره ۱، شماره ۱، ۲۴۱-۲۷۱. https://doi.org/10.22034/jpl.2024.716244
۱۴. صادقی، محسن و جوادی پارسا، کسری. (1405). مطالعه تطبیقی سیاست‌گذاری حقوقی حوزه هوش مصنوعی در اتحادیه اروپا: ارائه الگوی بایسته برای حقوق ایران. تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره ۹، شماره ۳۱، ۱۹۸-۲۴۶. https://doi.org/10.22034/law.2025.2065565.1673
۱۵. صفایی، سید حسین. (1396). اشخاص و اموال. تهران: نشر میزان.
۱۶. طالب احمدی، حبیب و کشاورز مویدی، عباس. (1405). مطالعه تطبیقی فروش محصولات مبتنی بر هوش مصنوعی در پرتو کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا با رویکردی به حقوق مالکیت فکری. مطالعات حقوق تطبیقی، دوره ۱۷، شماره ۱، ۲۰۹-۲۳۷. https://doi.org/10.22059/jcl.2026.400875.634796
۱۷. طباطبایی، سید محمدصادق و امینی، محمد. (1404). پویایی فقه امامیه در امکان پذیرش «شخصیت حقوقی» برای هوش مصنوعی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، دوره ۲، شماره ۳، ۱۸۳-۲۱۵. https://doi.org/10.22034/jpl.2025.721261
۱۸. عابدی فیروزجای، ابراهیم. (1398). گفتاری در فلسفه حقوق شرکت‌های تجاری؛ شرکت‌های تجاری، مخلوق نظمی خودجوش یا نظمی مصنوعی؟ مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۴۹، شماره ۱، ۶۹-۸۶. https://doi.org/10.22059/jlq.2018.230845.1006875
۱۹. قاضی نوری، علیرضا؛ میرزابابایی، سیدمحمدرضا؛ و مداح‌پور، محمود. (1403). چالش‌های پیش‌روی نظام بین‌المللی مالکیت فکری (با تمرکز بر نظام مالکیت صنعتی) در مواجهه با فناوری‌های هوش مصنوعی. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
۲۰. کاتوزیان، ناصر. (1398). اموال و مالکیت؛ دوره مقدماتی حقوق مدنی. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
۲۱.  کاتوزیان، ناصر و پیلوار، رحیم. (1393). مالکیت و آزادی. مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۴۴، شماره ۱، ۵۱-۶۷. https://doi.org/10.22059/jlq.2014.50819
۲۲. کچوئی، پریسا. (۱۳۹۹). وضعیت مالکیت آثار حاصل از هوش مصنوعی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق مالکیت فکری). دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده حقوق.
۲۳. کیا، مائده‌السادات. (۱۳۹۸). هوش مصنوعی: موضوع حقوق شخصیت یا حقوق اختراع (پایان‌نامه کارشناسی ارشد حقوق مالکیت فکری). دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی.
۲۴. لطیف‌زاده، مهدیه. (1403). پیامدهای حقوقی نقش‌آفرینی خلاقیت هوش مصنوعی مولد در خلق آثار ادبی و هنری. حقوق خصوصی، دوره ۲۱، شماره ۱، ۱۳۹-۱۵۳. https://doi.org/10.22059/jolt.2024.374825.1007290
۲۵. محمدزاده وارقانی، علیرضا. (1387). تأملی در آثار مشترک و جمعی در حقوق مالکیت فکری. مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۳۸، شماره ۲، ۳۲۵-۳۳۸. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25885618.1387.38.2.16.5
۲۶. محمدی، پژمان. (1402). مطالعه تطبیقی امکان پدیدآورندگی شخص حقوقی. تحقیقات حقوقی، دوره ۲۶، شماره ۱۰۱، ۱۱-۳۸. https://doi.org/10.48308/jlr.2023.231845.2503
۲۷. میرشمسی، محمدهادی و حامدی، میلاد. (1399). تحلیل رویه عملی نظام کپی‌رایت راجع به حق معنوی. پژوهش حقوق خصوصی، دوره ۹، شماره ۳۲، ۱۵۵-۱۸۸. https://doi.org/10.22054/jplr.2020.41847.2208
۲۸. موسوی، نعیمه سادات. (1395). حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
منابع عربی
۲۹. الجنة الفقه المعاصر. (1399). الفائق فی الاصول. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه قم.
۳۰. الحسینی الروحانی، السید محمد صادق. (1414). المسائل المستحدثة. قم: دارالکتاب.
۳۱. هادوی تهرانی، محمدمهدی و هادی نجف، حیدر. (1417). الشخصیات المعنویه فی الفقه الاسلامی. مجله الفکر الاسلامی، شماره ۱۵، صفحه ۹۵-۱۱۷.
منابع انگلیسی
32. Abbott, Ryan. (2020). Artificial intelligence, big data and intellectual property: protecting computer generated works in the United Kingdom. In Research Handbook on Intellectual Property and Digital Technologies. Edited by Tanya Aplin. Cheltenham: Edward Elgar Publishing. 322–337
33. Brown, Rafael Dean. (2021). Property ownership and the legal personhood of artificial intelligence. Information & Communications Technology Law, 30(2), 208–234. https://doi.org/10.1080/13600834.2020.1861714
34. Díaz Noci, Javier. (2023). Merging or plagiarizing? The role of originality and derivative works in AI-aimed news production. Hipertext.Net, (26), 69–76. https://doi.org/10.31009/hipertext.net.2023.i26.11
35. Durantaye, Katharina de la. (2025). Control and compensation: A comparative analysis of copyright exceptions for training generative AI. IIC - International Review of Intellectual Property and Competition Law, 56, 737–770. https://doi.org/10.1007/s40319-025-01569-6
36. Dworkin, Gerald. (1995). The moral right of the author: Moral rights and the common law countries. Columbia-VLA Journal of Law & the Arts, 19, 229–267.
37. Erlank, Wian. (2012). Property in Virtual Worlds. PhD of Laws, Stellenbosch University.
38. García-Micó, Tomás Gabriel. (2021). Electronic Personhood: A Tertium Genus for Smart Autonomous Surgical Robots? In Algorithmic Governance and Governance of Algorithms: Legal and Ethical Challenges (Data Science, Machine Intelligence, and Law, 1). Edited by Martin Ebers & Marta Cantero Gamito. Cham: Springer. 87-108
39. Ginsburg, Jane C. (2003). The concept of authorship in comparative copyright law. DePaul Law Review, 52(4), 1063–1092.
40. Greene IV, Theodore F. (2024). Artificial intelligence and copyright: Why the United States should grant full copyright protection to works produced using artificial intelligence. The Law Review of the Franklin Pierce Center for IP, 64(3), 823–857.
41. Gruschka, Nils; Mavroeidis, Vasileios; Vishi, Kamer; & Jensen, Meiko. (2018). Privacy issues and data protection in big data: A case study analysis under GDPR. IEEE International Conference on Big Data (Big Data), Seattle, WA, USA, 5027–5033.
42. Hugenholtz, P. Bernt & Quintais, João Pedro. (2021). Copyright and artificial creation: Does EU copyright law protect AI-assisted output? IIC - International Review of Intellectual Property and Competition Law, 52, 1190–1216. https://doi.org/10.1007/s40319-021-01115-0
43. Jamar, Steven D. (2024). A social justice perspective on IP protection for artificial intelligence programs. In Intellectual Property and Social Justice. Cambridge: Cambridge University Press.
44. Joni, Farah. (2025). Transforming training generative artificial intelligence. Wayne Law Review, 70(2), 675–699.
45. Karolina, Ziemianin. (2021). Civil legal personality of artificial intelligence: Future or utopia? Faculty of Law and Administration, University of Szczecin, Poland, 10(2), 1–22. https://doi.org/10.14763/2021.2.1544
46. Kingston, John. (2017). Using artificial intelligence to support compliance with the General Data Protection Regulation. Artificial Intelligence and Law, 25, 429–443. https://doi.org/10.48550/arXiv.1809.05762
47. Li, Chenxuan. (2022). Originality to derivative works: How to use “transformative” rules to judge them. International Journal of Social Science and Humanity, 12(4), 303–309. https://doi.org/10.18178/ijssh.2022.12.4.1107
48. Luan, Hui; Geczy, Peter; Lai, Hollis; Gobert, Janice; Yang, Stephen J. H.; Ogata, Hiroaki; … Tsai, Chin-Chung. (2020). Challenges and future directions of big data and artificial intelligence in education. Frontiers in Psychology, 11, 1–11. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.580820
49. Martinelli, Fabio; Marulli, Fiammetta; Mercaldoz, Francesco; Marrone, Stefano; & Santone, Antonella. (2020). Enhanced privacy and data protection using natural language processing and artificial intelligence. International Joint Conference on Neural Networks (IJCNN), Glasgow, UK, 1–8. https://doi.org/10.1109/IJCNN48605.2020.9206801
50. Mazzi, Francesca. (2024). Authorship in artificial intelligence-generated works: Exploring originality in text prompts and artificial intelligence outputs through philosophical foundations of copyright and collage. The Journal of World Intellectual Property, 27(3), 410–427. https://doi.org/10.1111/jwip.12310
51. McDermott, Yvonne. (2017). Conceptualising the right to data protection in an era of big data. Big Data & Society, 1–7. https://doi.org/10.1177/2053951716686994
52. Mylly, Ulla-Maija. (2023). Transparent AI? Navigating between rules on trade secrets and access to information. IIC - International Review of Intellectual Property and Competition Law, 54, 1013–1043. https://doi.org/10.1007/s40319-023-01328-5
53. Rognstad, Ole-Andreas. (2018). Property Aspects of Intellectual Property. Cambridge, England, UK: Cambridge University Press.
54. Romițan, Ciprian Raul. (2024). Legal protection of derivative works and the condition of their originality in Romanian law. In Research Association for Interdisciplinary Studies. USA.
55. Samuelson, Pamela. (2016). Evolving conceptions of copyright subject matter. University of Pittsburgh Law Review, 78(1), 17–93.
56. Schuett, Jonas. (2023). Risk management in the Artificial Intelligence Act. European Journal of Risk Regulation, 15(2), 367–385. https://doi.org/10.1017/err.2023.1
57. Siems, Jasper. (2021). Protecting deep learning: Could the new EU Trade Secrets Directive be an option for the legal protection of artificial neural networks? In Algorithmic Governance and Governance of Algorithms: Legal and Ethical Challenges (Data Science, Machine Intelligence, and Law, 1). Edited by Martin Ebers & Marta Cantero Gamito. Cham: Springer. 137–156.
58. Soh, Jerrold. (2023). Legal dispositionism and artificially-intelligent attributions. Legal Studies, 43, 583–602. https://doi.org/10.1017/lst.2022.52
59. Sprankling, John G. (2024). Trade secrets in the artificial intelligence era. South Carolina Law Review, 76(1), 181–221.
60. Stephen Thaler v. Shira Perlmutter, Register of Copyrights and Director of the United States Copyright Office. Available at: https://scholar.google.com/scholar_case?case=7075382337221358222
61. Stephen Thaler, an Individual, Appellant, v. Shira Perlmutter, in her official capacity as Register of Copyrights and Director of the United States Copyright Office and U.S. Copyright Office, Appellees. Available at: https://scholar.google.com/scholar_case?case=6886306667632584857
62. Truby, Jon; Brown, Rafael Dean; Ibrahim, Imad Antoine; & Caudevilla Parellada, Oriol. (2021). A sandbox approach to regulating high-risk artificial intelligence applications. European Journal of Risk Regulation, 13(2), 270–294. https://doi.org/10.1017/err.2021.52
63. Wang, Runhua. (2024). The copyright requirement of human authorship for works containing artificial intelligence-generated content. IP Theory, 13(2), 24–34
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 16 مهر 1405