تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری

تحقیق و توسعه در حقوق فناوری و مالکیت فکری

حیات خلاقیت؛ تأملی بر جلوه‌های حقوق معنوی مؤلف در ایران و اتحادیه اروپا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه حقوق مالکیت فکری، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری حقوق تجارت و سرمایه‌گذاری بین‌المللی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
حقوق معنوی پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری، به‌عنوان بنیانی شخصیت‌محور در ایران و اتحادیه اروپا با رویکردهای متفاوت اما هم‌گرا در حمایت از رابطه‌ میان روح و اندیشه خالق آفرینه‌ فکری توسعه یافته‌اند. این مقاله با بررسی مبانی، مفاهیم و کارکردهای چهار جلوه اصلی حقوق معنوی به تحلیل تطبیقی رویکرد این دو نظام حقوقی می‌پردازد؛ گرچه حق بر جوایز و پاداش‌ها نیز به‌عنوان چهره‌ای بدیع از این حقوق محل توجه قرار گرفته است. در ایران هرچند قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان 1348 فاقد تصریح جامع نسبت به تمامی مصادیق حقوق معنوی است، با این حال، از طریق تفسیر صحیح مواد قانونی پراکنده، آیین‌نامه‌ها و قوانین مرتبط، می‌توان شناسایی ضمنی برخی از مصادیق این حقوق را استنباط کرد. در مقابل، اتحادیه اروپا با وجود عدم هماهنگ‌سازی کامل حقوق معنوی به دلیل اختلافات میان کشورهای عضو، در برخی از دستورالعمل‌های صادره جلوه‌ها و رگه‌هایی از حمایت حقوق معنوی را ایجاد کرده که نقش دیوان دادگستری اتحادیه نیز در تفسیر حمایتی از آن مؤثر بوده است. پژوهش حاضر با بررسی قوانین و مقررات مربوطه با روش تحلیلی - توصیفی نشان می‌دهد که هرچند نظام حقوقی ایران به سبب عدم تصریح مصادیق، گستره تحلیلی نسبتاً وسیعی برای حقوق معنوی ایجاد کرده است، در مقابل، اتحادیه اروپا در پی ایجاد توازن بهینه میان حقوق پدیدآورندگان، منافع عمومی و کارآمدی بازار داخلی بوده است. در نهایت، این نتیجه حاصل می‌شود که وجود مبانی فکری مشترک در دو نظام حقوقی مورد بحث در صیانت از حقوق معنوی آفرینندگان آثار فکری، زمینه‌ای مناسب را مهیّا خواهد ساخت تا در مواجه با نوآوری‌های عصر حاضر و با خوانش صحیح از کارکرد و هدف حمایت از چهره‌های حقوق معنوی، رویکردی واقع‌گرایانه و مبتنی بر کارآیی را در قانون‌گذاری‌های آتی بتوان اتخاذ نمود و در این راستا از تجربیات اتحادیه نیز امکان بهره‌گیری مناسب وجود خواهد داشت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
الف) کتب
1.          حکمت­نیا، محمود (1400). نظام مالکیت فکری؛ (خاستگاه، زیرساخت­ها و ساختارها). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول.
2.          زرکلام، ستار (1387). حقوق مالکیت ادبی و هنری. تهران: انتشارات سمت، چاپ نخست.
3.          زرکلام، ستار (1394). حمایت‌های حقوقی از پدیدآورندگان نرم‌افزراهای رایانه‌ای. تهران: انتشارات سمت، چاپ نخست.
4.          کلومبه، کلود (1390). اصول بنیادین حقوق مؤلف و حقوق مجاور در جهان. ترجمه علیرضا محمدزاده وادقانی، تهران: بنیاد حقوقی میزان، چاپ دوم.
 
ب) مقالات
5.          تیموری مقدم، فائزه؛ قبولی درافشان، سید محمدمهدی و محسنی، سعید (۱۴۰۲). مطالعه‌ تطبیقی حق انتساب اثر در نظام‌های حقوقی ایران، انگلستان و ایالات‌متحده امریکا. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، ۱۴(۳۲): ۱-۳۱.
6.          حکمت‌نیا، محمود (۱۳۸۴). مروری بر حقوق اخلاقی مالکیت فکری و مبانی اعتبار آن. فصلنامه حقوق اسلامی، ۲(۵): ۶۴-۴۳.
7.          رجبی، عبداله (۱۳۹۶). حقوق محصولات فکری پدیدآمده از غیر انسان:‏ شرح حقوق کنونی و نقدی بر رویکرد لایحۀ حمایت از مالکیت فکری. حقوق خصوصی، ۱۴(۲): ۲۴۱-۲۶۵.
8.          ساورائی، پرویز (۱۴۰۳). چالش‌های پیش‌روی رژیم کپی‌رایت انسان‌محور با تحولات هوش‌مصنوعی. پژوهش های حقوق اقتصادی و تجاری، ۲(۳): ۱۱-۴۰.
9.          شاکری، زهرا (۱۴۰۰). نقض حقوق مؤلف در پرتو اقتباس از اثر دیگری و از آن خودسازی هنری. فصلنامه مطالعات حقوقی، ۱۳(۴): ۱۷۱-۲۰۴.
10.          شاکری، زهرا  (۱۴۰۱). افق‌های نوین حقوق مالکیت فکری در چشم‌انداز دستورالعمل کپی‌رایت و حقوق مرتبط بازار واحد دیجیتال سال ۲۰۱۹ اتحادیه اروپا. فصلنامه تحقیقات حقوقی، ۲۵(۹۸): ۲۶۷-۲۹۴.
11.          شاکری، زهرا و جعفرپور، یاسمن (۱۴۰۱). امکان‌سنجی اعمال حقوق معنوی مؤلف تحت فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات. حقوق فناوری‌های نوین، ۳(۶): ۱۵-۲۹.
12.          شاکری، زهرا (1403). برخی مؤلفه‌های مؤثر بر تحول نظام مالکیت فکری: گسترش یا تحدید قلمرو حقوق. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، 1(1): 241-271. https://doi.org/10.22034/jpl.2024.716244
13.          شبیری زنجانی، سید حسن (۱۳۹۶). مطالعه تطبیقی مفهوم و ماهیت حق انتساب اثر ادبی و هنری در نظام‌های حقوقی. فصلنامه تحقیقات حقوقی، ۲۰(۷۹): ۲۳۹-۲۷۲.
14.          صاحب، طیبه و مرادی، عباس (۱۳۹۹). حق انصراف از انتشار آثار ادبی (مطالعه تطبیقی در اسناد بین‌المللی و برخی نظام‌های حقوقی شناسایی‌کننده حق). پژوهش حقوق خصوصی، ۸(۳۱): ۱۱۵-۱۴۰.
15.          صفایی، سید حسین (۱۳۸۵). حقوق معنوی پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای. مجله حقوق تطبیقی، ۲، ۱۷-۳۵.
16.          صفایی، سید حسین؛ صادقی، محسن و محسنی، حسن (1385). مطالعه تطبیقی حقوق معنوی پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری و دارندگان حقوق مرتبط. مدرس علوم انسانی، 10(3) (پیاپی 47): 79-۹۵.
17.          قاسمی، حسن و عربیان، اصغر (1404). بازپژوهی مفهومی و مصداقی مالکیت فکری (چالش‌ها و ساماندهی اوصاف و اقسام آن در پرتو فقه و حقوق تطبیقی). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، 2(4): 120-153. https://doi.org/10.22034/jpl.2025.2065576.1220
18.          محسنی، سعید و قبولی درافشان، سید محمدمهدی (۱۳۹۲). حق افشای اثر ادبی و هنری (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه). مجله علمی حقوق خصوصی، ۱۰(۲): ۳۴۹-۳۸۰.
19.          محمدکریمی، محمدجواد و محمدی، پژمان (۱۴۰۴). قراردادپذیری حقوق معنوی مؤلف در ایران و اتحادیه اروپا. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۹(۲): ۱۴۷-۱۸۶.
A) Books
20.          Desbois, H. (1979). Le droit d'auteur en France. 3rd edition, Dalloz.
21.          Edit, S. (2020). Moral rights of authors - an overview with special regard to the right to integrity. Publishing House, Baltija Publishing.
22.          Guibault, L., Hugenholtz, P. B., Vermunt, M., & Berghuis, M. (2002). Study on the conditions applicable to contracts relating to intellectual property in the European Union. Institute for information law.
23.          Pollaud-Dulian, F. (2005). Le droit d'auteur. Economica.
24.          Strömholm, S. (1967). Le Droit moral de l'auteur: Pt. 2. Le droit moderne. Introduction. Le régime de la création intellectuelle en droit privé, Norstedt & Soeners.
25.          Stamatoudi, I., & Torremans, P. (Eds.). (2021). EU copyright law: a commentary. Edward Elgar Publishing.
26.          Sterling, J. A. L. (2003). World Copyright Law: protection of authors' works, performances, phonograms, films, video, broadcasts and published editions in national, international and regional law. Sweet & Maxwell.
27.          Sundara Rajan, M. T. (2011). Moral rights: principles, practice and new technology. Oxford University Press.
28.          Vaver, D. (Ed.). (2006). Intellectual property rights: Critical concepts in law. Taylor & Francis, Vol.4.
29.          Tridimas, T. (2006). The general principles of EU law. Oxford University Press.
 
B) Articles
30.          Axhamn, J. (2023). Exceptions and limitations to moral rights. In Research Handbook on Intellectual Property and Moral Rights, Edward Elgar Publishing, 267-291.
31.          Bak, B. (2022). Reviving a european idea: Author's right of withdrawal and the right to be forgotten under the EU's general data protection regulation (GDPR). SCRIPTed, 19, 120-149.
32.          Demeslay, I. (1997). Le droit de repentir. Revue Juridique de l'Ouest,153-174.
33.          De Werra, J. (2010). The moral right of integrity. Research handbook on the future of EU copyright, 267-285.
34.          Dusollier, S. V. C., Benabou, V. L., Bently, L., Derclaye, E., Dreier, T., Geiger, C., & Xalabarder, R. (2020). Comment of the European copyright society. Addressing selected aspects of the implementation of articles 18 to 22 of the directive (EU) 2019/790 on copyright in the digital single market. JOURNAL OF INTELLECTUAL PROPERTY, INFORMATION TECHNOLOGY AND ELECTRONIC COMMERCE LAW, 11(2), 132-148.
35.          Geiger, C., & Izyumenko, E. (2023). Designing a freedom of expression-compliant framework for moral rights in the eu: challenges and proposals. In Research handbook on intellectual property and moral rights, Edward Elgar Publishing, 292-314.
36.          Gunlicks, M. B. (2000). A Balance of Interests: The Concordance of Copyright Law and Moral Rights in the Worldwide Economy. Fordham Intell. Prop. Media & Ent. LJ, 11, 601-669.
37.          Hamilton, M. A. (1996). Art speech. Vand. L. Rev., 49(1), 71-122.
38.          Hansmann, H., & Marina Santilli (1997). Authors' and artists' moral rights: A comparative legal and economic analysis. The Journal of Legal Studies, 26(1), 95-143.
39.          Janssens, M. C. (2017). Invitation for a "Europeanification" of moral rights. In Research Handbook on Copyright Law, Edward Elgar Publishing, 200-223.
40.          Lucas-Schloetter, A. (2015). Rapport général: le droit moral dans les différents régimes du droit d’auteur. Le droit moral au 21ème siècle: le rôle changeant du droit moral à l'ère de l'information surabondante, 50-68.
41.          Marušić, B. (2019). Author’s Right to Choose: Right of Divulgation in the Online Digital Single Market of the EU. In EU Internet Law in the Digital Era: Regulation and Enforcement, Springer International Publishing, 137-160.
42.          Rigamonti, C. P. (2006). Deconstructing moral rights. Harv. Int'l LJ, 47, 353.
43.          Vişoiu, R. (2022). Moral Rights under EU copyright law. Challenges of the Knowledge Society, 544-550.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 مهر 1405